Gelezen
 
 
~

 

 

Geneeskracht van intimiteit

Uit: Ode

auteur: Jurriaan Kamp

Gesprek met de arts-clown Patch Adams

Medische zorg gedijt in liefdevolle, menselijke relaties. Daarom mag gezondheidszorg geen industrie zijn en is vriendschap het beste medicijn. Patch Adams – arts, clown en levensgenieter: ‘Het gaat er om dat je de geur van bloemen ruikt, dat je doet wat je moet doen.’
Een visie op leven en ziek zijn.

Voor Gareth Branwyn begon het gevecht met pijn op zijn achttiende. Toen kreeg hij te horen dat de ziekte die hem al jaren kwelde ongeneeslijk was. Een zeldzame vorm van artritis die het bottenstelsel steeds verder aantast. Gewone pillen boden geen soelaas. Tarwegras-therapie, Bach-remedie, geneeskrachtige kristallen en visualisatie-technieken evenmin. De pijn bleef, depressies kwamen. Aanvankelijk sloeg Gareth het advies om Patch Adams te bezoeken in de wind. Hij had voor zijn gevoel meer dan voldoende geëxperimenteerd. Maar nieuwsgierigheid dreef hem tenslotte naar de man die door de telefoon monter had gezegd dat ‘als er niets te doen viel aan de pijn, hij die pijn moest beleven.’ En dat was een nieuw verhaal: alle therapieën die hij had geprobeerd hadden hem vermindering van de pijn in het vooruitzicht gesteld.
Bij zijn eerste bezoek vond Gareth zijn dokter uitgedost als een clown rondjes fietsend op een eenwieler op de parkeerplaats. Patch Adams begon het gesprek onmiddellijk: Wat vind je leuk?
‘Hmmm. Niet veel. Ik hou wel van lezen.’
‘Lezen is geweldig. Ik geniet van lezen!’
Zo ontstond een gesprek dat meer weg had van een toevallige ontmoeting dan van de dokter die relevante informatie van zijn patiënt verzamelt. Enige tijd later zaten Gareth en Patch onder een boom naar een prachtige zonsondergang te kijken. Patch vroeg plotseling:
‘Heb je artritis als je hiernaar kijkt?’
De vraag viel als een bom en Gareth bleef eerst sprakeloos.
‘Ehh, nee, eigenlijk niet.’
‘Heb je een vriendin?’
‘Ja.’
‘Heb je artritis als jullie vrijen?’
‘Nee.’
‘Zijn er meer momenten dat je geen pijn voelt?’
‘Nu je het zo vraagt: soms als ik dans op een feest.’
‘Oké, dan schrijf ik zonsondergangen sex en dansen voor!’
Voor de Amerikaanse huisarts Patch Adams (50) een gewoon recept. Niet dat hij bezwaar heeft tegen pillen of andere medische ingrepen. Hij is dokter, maar hij ziet de gebruikelijke medicijnen als laatste redmiddelen, die pas aan de orde komen als vriendschap en aandacht onvoldoende blijken. ‘Medische zorg gaat volgens mij over relaties. Maar als je met een probleem naar een chirurg stapt zal hij je voorstellen om te opereren en ga je naar een internist dan schrijft hij medicijnen voor. De loyaliteit is aan de techniek, niet aan de patiënt. Het leven van iemand speelt geen rol in de medische zorg. Belangstelling voor het gezinsleven gaat niet verder dan vragen over de huwelijkse staat en over het aantal kinderen. De dagelijkse bezigheden worden afgedaan met een woord. Het leven speelt alleen een rol in de psychiatrie, een specialisme dat zich vooral bezighoudt met bizarre afwijkingen. Als ik zeg dat ik geïnteresseerd ben in iemands leven, in zijn vreugde, in zijn verdriet, in zijn familie, dan zegt men: O, je bent een psychiater.’

Met zijn lange haar in een paardestaart, zijn markante snor en een onafscheidelijke clownsbroek is Patch Adams’ uiterlijk als ‘pappa die is blijven hangen in de sixties.’ Maar Adams is niet blijven hangen. De idealen van de jaren zestig hebben hun kracht niet verloren als hij spreekt over de ‘geneeskracht van intimiteit.’ De professionele afstandelijkheid die artsen vaak koesteren is hem een doorn in het oog. De dokter moet niet te betrokken raken, heet het in medische kringen. Die houding botst frontaal met de behoeften van de zieke. Die wil contact, een gesprek, aandacht. En niet alleen over zijn ziekte. Veel vaker juist in het algemeen over zijn leven. De ziekte leidt tot reflectie. Adams: ‘Dokter, ik verlang zo naar meer liefde in mijn leven. Bestaat God? Ik ben zo moe...dat zijn de dingen die je hoort als je je openstelt voor de patiënt.’ Dat gesprek is van grote invloed op de mentale gesteldheid van een zieke en daar ligt de basis voor een geslaagd genezingsproces. ‘We moeten af van de situatie dat de patiënt een passieve ontvanger is van wijsheid die hem vanuit de tempel van de medische technologie wordt toebedeeld. Van het beeld dat de dokter een held is die de patiënt redt.’

De huidige medische wetenschap past, in de visie van Adams, bescheidenheid. ‘De medische zorg straalt arrogantie uit. Zij pretendeert antwoorden te hebben die zij niet heeft. We moeten de mensen oprecht duidelijk maken dat we niet alles kunnen.’ ‘Leid een gezond leven, de medische wetenschap is niet perfect’, staat geschreven boven de ingang van zijn praktijkruimte. Daarom stelt hij in zijn gesprekken met zijn patiënten onmiddellijk de dood aan de orde. ‘We gaan allemaal dood, vaak eerder dan we wensen. De angst om te sterven drijft ons in handen van de technologie waarvan we vervolgens het leven verwachten. We vragen steeds om de ‘beste’, weer duurdere, behandelingsmethoden. Op die manier raken therapieën die een andere vorm van het ‘beste’ bieden uit het zicht en krijgt technologie meer aandacht dan compassie.’

Om de technologie te kunnen betalen is een duur verzekeringsstelsel nodig. Verzekeringsmaatschappijen rekenen in risico’s en premies. Medische zorg is van een
liefdevolle dienst verworden tot een industrie als alle andere, waarin mensen getallen zijn en waarin de ultieme paradox is dat ziekenhuizen verdienen aan ziekte. ‘Zij hebben er geen belang bij om te voorkomen dat mensen ziek worden.’ Aan gezondheidszorg wordt in alle westerse landen meer geld besteed dan aan onderwijs (met uitzondering van Denemarken! Zie grafiek). Adams: ‘Het geld wordt uitgegeven aan lapwerk achteraf in plaats van aan daadwerkelijke oplossingen voor sociale problemen.’ Dokters worden opgeleid om apparaten te bedienen. Sociale vaardigheden komen in hun opleiding niet of nauwelijks aan de orde. Volgens Adams staat deze industrie de werkelijk noodzakelijke medische zorg in de weg.

Adams’ verzekering is de gemeenschap. ‘De zorg voor mensen kan geen industrie zijn’, vindt hij, ‘dat is ook niet nodig als mensen zorg hebben voor elkaar. Mensen zijn sociale wezens die elkaar nodig hebben. We kunnen het ons niet langer veroorloven die behoefte te onderschatten.’ De samenleving zou zichzelf moeten organiseren in kleinere verbanden waarin mensen voor elkaar kunnen zorgen. Adams is ervan overtuigd dat die kleinere gemeenschappen een weldaad voor de mensheid zijn. Een verzekering niet alleen tegen ziekte, maar ook tegen misdaad, werkloosheid, eenzaamheid en echtscheidingen. Vandaar zijn missie: ‘Wij gebruiken medische zorg als een middel om sociale hervorming te stimuleren. Wij willen mensen opnieuw in gemeenschap leren leven. Een ziekte kan een begin zijn van een nieuwe manier van leven.’

Die missie moet uitmonden in een ‘ziekenhuis’ in de Amerikaanse staat West Virginia. Een ziekenhuis waar zorg gratis wordt verstrekt, omdat die zorg in de visie van Patch Adams geen zakelijke overeenkomst kan zijn, en omdat hij het moreel onjuist acht dat iemand verdient aan ziekte. Een ziekenhuis met een school, landbouwgrond, tuinen en andere faciliteiten onder het motto dat ‘creativiteit een geweldig medicijn is voor de creator.’ Een ziekenhuis waarin arts en patiënt samen leven en werken, zodat een web van wederzijdse afhankelijkheden kan groeien. Een ziekenhuis dat gericht is op het voorkomen van ziekte. Dat zowel alternatieve als conventionele behandelingsmethoden biedt Adams: ‘We beginnen met homeopathie en vandaar gaan we geleidelijk omhoog op de ladder van de technologie.’ Een ziekenhuis dat de dood aanvaardt als die onvermijdelijk is. Een ziekenhuis waar plaats is voor humor – de clown, het alter-ego van Adams – en spel, omdat ook genot en plezier krachtige medicijnen zijn. Een Gesundheit Instituut dus – de naam die Adams 25 jaar geleden gaf aan zijn eerste kliniek omdat de Duitse klank voor Amerikanen lachwekkend is. Een ziekenhuis tenslotte dat de eigen verantwoordelijkheid van de zieke koestert.

Adams: ‘Gezondheid is een individuele verantwoordelijkheid. Maar heel weinig mensen nemen hun leven in eigen hand. Levens worden gemanipuleerd door reclame en door de normen van de samenleving. Mensen leiden geen authentieke levens. Het gaat er om dat je de geur van bloemen ruikt, dat je doet wat je moet doen. En dan kan alles vervullend zijn. Ook afwassen. Behalve geweld kan ik mij niets voorstellen waaraan je geen plezier kunt beleven. Toch is de meest revolutionaire uitspraak tegenwoordig: ik ben gelukkig. We zijn bang voor de dood. Weet je waarom? Omdat het leven voor de meeste mensen niet vervullend is. De dood in ons leven is veel verwoestender dan de eigenlijke dood. De meeste literatuur gaat over de dood in het leven. Je levensinstelling heeft een dramatisch effect op je gezondheid.’

En toch betekent dat voor Patch Adams niet dat hij zich schaart in de rijen van diegenen die een ziekte beschouwen als ‘een persoonlijke creatie’ van de zieke. ‘Dat vind ik een naïeve beschouwing van oorzaak en gevolg. Als je veel rookt is de kans groter dat je je eigen longkanker creëert. Maar het is onverantwoordelijk om iemand te vertellen dat hij zijn ziekte aan zichzelf te danken heeft. Er spelen nog zo veel andere facetten een rol. Erfelijke zaken bijvoorbeeld. Maar ook kwesties die je niet wist, voordat je ziek werd.’

De droom van Patch Adams krijgt langzaam gestalte. De grond voor het Gesundheit Instituut is er. De eerste gebouwen zijn neergezet – grotendeels gebouwd door vrijwilligers. Maar wanneer het ziekenhuis zal openen is nog onduidelijk. Er is veel geld nodig. En in de visie van Adams kan dat geld alleen uit zijn eigen spreekbeurten of andere inkomsten en donaties komen. Hij heeft geen haast. ‘Sociale hervorming is geen fast food. De problemen die wij willen aanpakken zijn in honderden jaren ontstaan. Er is geduld en doorzettingsvermogen nodig.’ Hij reist met zijn droom die 25 jaar geleden ontstond als spreker, clown en als ‘opgewekte kruisvaarder’ door de wereld. Zijn inspiratie dringt op vele plaatsen door. Ook in Nederland waar het initiatief van de Cliniclowns is geïnspireerd door het werk van Patch Adams. ‘Gebruik mijn droom om je
eigen droom te beginnen’, zegt hij. En dan in een moment van bezinning: ‘Is het falen als Gesundheit nooit opengaat? Nee, succes betekent dat je jouw leven leidt. Ben ik vandaag vriendelijk geweest? Dat is mijn maatstaf voor succes. Niet proberen. Dat is falen.’ Even klinkt de melancholie van de clown door als hij uit volle borst dream the impossible dream uit De Man van La Mancha zingt: ‘Ik ben een clown. De clown heeft het makkelijk. Mensen vergeven een clown veel en ze houden van het plezier dat hij in hun leven brengt. De clown helpt...’

Jurriaan Kamp